Orsakar+til+migrasjon+på+1800-talet


 * URBANISERING

KVA VAR ÅRSAKENE TIL AT FOLK FLYTTA FRÅ BYGDENE?**

Industrialisering førte til urbanisering. Det vil seie at stadig større deler av befolkninga på landsbygda flytta til byar. I Europa auka talet på byar med over 100 000 innbyggjarar frå 22 til 47 i åra 1800-1850. Tyngdepunktet i befolkninga tok til å flytte på seg frå bygd til by. Og me ser dette tydleg i Noreg også. Etter 1800 oppstod det nemleg ei forandring i busettingsmønsteret her også. Ein stadig større del av befolkninga budde i tettbygde strøk og talet på tettstadar voks raskt. I 1845 var det knappe 90 stader I Noreg som kunne reknast som tettstad, og i 1890 var det auka til 165, og i 1930 var talet blitt 390. I første halvdel av 1800-talet hadde jordbruket teke imot største delen av folkeauken, men no overtok industrien og byane. Dei var sentrum for ei rekkje ulike organisasjonar, bedrifter og offentlege institusjonar. Og i forbindelse med utbygginga av fossekrafta oppstod ei rekkje nye industristadar som hadde eit næringsgrunnlag som berre var basert på industri. Og ein aukande del av befolkninga vart sysselsett i industrien. I denne oppgåva vil eg drøfte, kva var årsakene til at folk flytta frå bygdene?

Når eg skal drøfte denne oppgåva vil eg bruke Noreg som eksempel. Nordmennene flytta både til byane, men også til Amerika. Og det var jo mange grunnar som førte til at folk valde å flytta frå bygdene. Både betre lønn, tryggare arbeidsplassar, endringar i jordbruket både når det gjeld odelsretten og oppheving av teigblandinga, men også ein aukande marknadsøkonomi, og konjunktursvingingar i jordbruket.

Rundt 1880 var det eit stort press på bygdene. Dette skyldes samanfall av ei rekkje forhold, og hang nøye saman med ein aukande marknadsøkonomi. Tidlegare på 1800-talet hadde den sterke folkeveksten skapt overbefolkning i bygdene, med maksimal utnytting av ressursane som følgje. Men dette la forholda til rette for vekst i andre næringar, som var avhengig av arbeidskraft.

Før hadde det jo vore teigblanding. Den blei til over lang tid, ved at gardane var blitt delte opp i fleire mindre bruk. Ofte skjedde dette når den gamle eigaren døydde. For at alle brukarane skulle få like god jord, blei kvart jordstykke delt opp i like delar. Husa på slike gardar stod ofte samla i felles tun. På denne måten blei jordeigedommane i kvar bygd eit lappeteppe av ulike småteigar med ulike eigarar. Dette gjorde drifta tungvindt og hindra modernisering, og derfor vedtok Stortinget i 1857 ei ny lov om utskifting av jorda i bygdene. All jorda i eit gardsfellesskap skulle slåast saman og så delast ut igjen, slik at kvar jordeigar fekk eit samla jordstykke på storleik med det dei ulike eigarane hadde hatt under teigblandinga. Dermed kunne kvar familie flytte ut og byggje hus på si eiga jord, og dei kunne dyrke jorda samla og meir effektivt. Men når fleire flytta ut til si eiga jord, gjekk dei gamle fellestuna med mange hus i oppløysing. På denne måten blei mange av tette sosiale fellesskapa gradvis avvikla. Mange som ikkje hadde noko eigedom, altså dei som ikkje hadde odel på nokon gard og som måtte ha flytta til ein husmannsplass, reiste frå jordbruket til fordel for betre betalt arbeid i industri eller anlegg, fiske eller skipsfart.

Heilt frå midten på 1800-talet var det ei utvikling der jordbruket etter kvart tapte i konkurransen om arbeidskrafta. Arbeidslønningane minka og pressa fram ei omlegging av drifta. Men samstundes skapte veksten i andre næringar også ein aukande marknad for jordbruksprodukt, særleg i nærleiken av byane og tettstadane.

I dei rike jordbruksdistrikta hadde det lenge føregått ei tilpassing til marknad og pengeøkonomi. Det vart bygd opp meieri og slakteri på bygdene, som gjorde det enklare for bøndene å få selt varene sine. Då slapp dei å selje varene sjølv og kunne heller bruke meir tid på anna gardsdrift. Dette skapte ein ny velstand og nye arbeidsplassar, men gjorde også at bygdesamfunnet kunne bli utsett for konjunktursvingingar. Høgkonjunkturen i byrjinga av 1870-åra hadde gitt gode inntekter og lokka mange til å låne og investere i maskinar eller nye driftsbygningar. For bønder med store lån kom derfor depresjonen som eit hardt slag. Gjeldsbyrda blei særleg tung å bæra for alle som hadde satsa på kornproduksjon for sal. Resultatet vart ei gjeldskrise med dramatisk auke i talet på tvangsauksjonar. Gjeldskrisa nådde toppen i 1880, kort tid før masseutvandringa starta.

Omlegginga i jordbruket i fjell- og fjordbygdene gjekk treigt, og sjølv om dei byrja å skaffe seg maskinar dominerte endå det arbeidskraftkrevjande haustingsjordbruket. Åkerbruket var begrensa og husdyrhaldet basert på naturlege beiter og ei omfattande fôrhausting i fjell og utmark. Dette var ei driftsform som trong mykje arbeidskraft, men fortenesta var lita. Fjellbøndene hadde små moglegheiter til å konkurrere om arbeidskrafta. Drifta var basert på eit overskot av arbeidskraft som ikkje trong så mykje. Dei minkande lønningane i jordbruket gjorde forholda vanskelegare også her. Men endå større problem skapte det at ungdommen drog frå bygdene. Etter at masseutvandringa sette inn for fullt, var det mangel på arbeidskraft som blei det fremste kriseteiknet for bøndene.

Denne situasjonen i jordbruket gav gode grunnar til å sjå seg om etter andre moglegheiter både for bønder og for dei mange eigedomslause på bygdene. Mange hadde ei tru på at moglegheitene var betre andre stadar. Det var endå behov for arbeidskraft i industri og anlegg, handel og undervisning, så det flytta ein jamn straum av folk frå landsbygda til byar og tettstader, men samstundes var Amerika eit alternativ som freista stadig fleire unge menneske utan familieforplikting.

Dei fleste som reiste frå bygdene følgde reiseruter som det var tradisjon for i dei ulike bygdene, og dei valde miljø der det allereie var slektningar eller sambygdingar. Dette gjaldt i stor grad også for utvandringa. I mange fjellbygder var det ofte Amerika som var mest nærliggjande. Sjølv om reisa over havet var lang, kostbar og risikabel, var ikkje det ukjente landet så ukjent som ein kanskje skulle tru. Mange hadde jo drege i førevegen.

Det var ulike grunnar til at folk valde å reise til Amerika, og det er ein blanding mellom dårlege tider i heimlandet og nye muligheiter på andre sida av havet. Desse motiva varierte frå individ til individ og frå periode til periode. Allment kan ein likevel fastslå at det ikkje var rein naud som fekk folk til å reise frå bygdene. Dei som ville nøye seg med ein liten forteneste hadde ingen problem med å få arbeid på bygdene. Men folk reiste fordi dei trudde det var betre muligheiter andre stadar. Lønningane i det tradisjonelle jordbruket var låge og avkastninga mange stader dårleg. Både konjunkturar og tradisjonen blant slekt og i heimbygd spelte inn på flyttemønsteret. Mange reiste til stader der dei trudde muligheitene var best og risikoen minst. Dei som ikkje hadde råd til å reise til Amerika reiste til byane, som var det nest beste alternativet.

Ut i frå dette kan me nå sjå at det mellom anna var dei låge lønningane og den dårlege avkastinga som førte til at folk valde å flytte frå bygdene. Og med ei utskifting av jorda i bygdene, fekk ofte husmennene og jordbruksarbeidarane som ikkje eigde ein eigen gard, større moglegheiter andre stadar, og valde difor å flytte bort frå bygda. Og me ser også at når næringslivet blei meir moderne, så flytta også fleire til meir sentraliserte områder. Det kjem fram at bygdene skaffa arbeidskrafta til industrien, den veksande handelsnæringa og dei nye funksjonæryrka. Det var her lønningane var høge, og det var eit arbeid med større fridom. At folk flytta til Amerika kom jo av at når ein stadig flytta på seg, så vart det til slutt ikkje så nøye om det var til næraste tettstad eller over havet. Betre betalt arbeid fann ein begge stader.